«E dija që do të ndodhte»: paragjykimi i pas-ngjarjes

Eksperimentet e Baruch Fischhoff-it (1975), pse kujtesa jonë i rishkruan parashikimet e vjetra dhe si ta mbroni veten kur gjykoni vendimet e së shkuarës

2 min lexim

Shkarko PDF Ndaje
Ilustrim: një orë rëre e kthyer, simbol i shikimit mbrapa pas një ngjarjeje
Ilustrim origjinal i redaksisë lexoshpejt. Nuk është fotografi ose objekt historik.
Cilësimet

Hapësira mes rreshtave

Shkronja

Pamja

Kur dimë si përfundoi një histori, na duket se përfundimi ishte i pashmangshëm. Ky iluzion quhet paragjykimi i pas-ngjarjes, ose efekti «e dija që në fillim». Ai është një nga paragjykimet më të studiuara të mendjes.

Eksperimentet e Fischhoff-it

Në vitin 1975, psikologu Baruch Fischhoff u dha pjesëmarrësve një përshkrim të shkurtër të një konflikti historik të shekullit XIX mes britanikëve dhe gurkhave në Nepal. Disa lexuan tekstin pa përfundim. Të tjerëve iu tha se fitoi njëra palë. Pastaj të gjithë vlerësuan sa i mundshëm ishte secili përfundim.

Ata që e dinin përfundimin e vlerësuan atë si shumë më të mundshëm. Më interesante: kur iu kërkua të gjykonin «sikur të mos e dinin», nuk arritën ta bënin. Përfundimi ishte bërë pjesë e mënyrës si e kuptonin historinë.

Në një studim tjetër, Fischhoff dhe Ruth Beyth u kërkuan studentëve të parashikonin rezultatet e udhëtimeve të presidentit amerikan Richard Nixon në Kinë dhe në Bashkimin Sovjetik në vitin 1972. Pas udhëtimeve, studentët u kërkuan të kujtonin parashikimet e tyre. Shumë prej tyre i kujtuan parashikimet më afër asaj që kishte ndodhur vërtet.

Mendja nuk ruan vetëm atë që dimë. Ajo rishkruan në heshtje atë që mendonim se dinim.

Pse ka rëndësi

Ky paragjykim ndikon në mënyrën si gjykojmë të tjerët. Një mjek, një gjyqtar ose një menaxher mund të duket i pakujdesshëm pas një dështimi, edhe nëse vendimi i tij ishte i arsyeshëm me informacionin që kishte atëherë. Gjithashtu, na bën të mësojmë më pak nga e kaluara: nëse gjithçka duket e qartë pas faktit, nuk e shohim sa e pasigurt ishte në të vërtetë.

Si ta zbutni

  1. Shkruajini parashikimet para se të ndodhë diçka, me një vlerësim të përafërt: «60 për qind që do të fitojë». Më vonë, krahasoni.
  2. Kur gjykoni një vendim të së shkuarës, pyesni: çfarë dinte personi atëherë, jo çfarë dimë ne tani.
  3. Imagjinoni përfundime të tjera. Studimet tregojnë se të mendosh pse mund të kishte ndodhur ndryshe e zvogëlon paragjykimin.
  4. Dalloni vendimin nga rezultati. Një vendim i mirë mund të ketë rezultat të keq, dhe anasjelltas.

Paragjykimi i pas-ngjarjes nuk prek vetëm ekspertët. E bëjmë të gjithë kur themi për një mik «e dija që ai nuk ishte njeri i mirë» ose për një vendim familjar «duhej ta kishim parë që në fillim». Të jesh i ndershëm me veten do të thotë të pranosh se e ardhmja ishte e pasigurt, edhe kur tani na duket e qartë.

Burimet dhe leximi i mëtejshëm

  1. Fischhoff, B. (1975). Hindsight ≠ foresight: The effect of outcome knowledge on judgment under uncertainty. Journal of Experimental Psychology: Human Perception and Performance, 1(3), 288–299. WorldCat
  2. Fischhoff, B. & Beyth, R. (1975). "I knew it would happen": Remembered probabilities of once-future things. Organizational Behavior and Human Performance, 13(1), 1–16. WorldCat
  3. Roese, N. J. & Vohs, K. D. (2012). Hindsight bias. Perspectives on Psychological Science, 7(5), 411–426. PubMed

Lexo më tej