A na ndryshon vërtet një fjalë e lexuar pa e kuptuar? Historia e studimeve për «primimin»

Eksperimenti i famshëm me ecjen e ngadaltë (1996), përsëritja që nuk e gjeti efektin (2012) dhe çfarë mësojmë nga kriza e përsëritjes

2 min lexim

Shkarko PDF Ndaje
Ilustrim: një dorë e hapur, simbol i ndikimeve të padukshme që vihen në provë
Ilustrim origjinal i redaksisë lexoshpejt. Nuk është fotografi ose objekt historik.
Cilësimet

Hapësira mes rreshtave

Shkronja

Pamja

Në vitin 1996, një studim i psikologut amerikan John Bargh dhe kolegëve të tij u bë shumë i famshëm. Studentët u kërkuan të formonin fjali me fjalë të ngatërruara. Për disa prej tyre, fjalët kishin lidhje me pleqërinë: «i thinjur», «Florida», «i rrudhur». Pas detyrës, studiuesit matën fshehurazi sa shpejt ecnin studentët në korridor. Sipas studimit, ata që kishin parë fjalët për pleqërinë ecën më ngadalë.

Një ide që pushtoi librat

Ky eksperiment dhe të tjerë të ngjashëm u përmendën në shumë libra popullorë si provë se nënvetëdija jonë ndikohet lehtësisht nga fjalë dhe imazhe që as nuk i vëmë re. Idetë u përhapën edhe në librat e motivimit: nëse fjalët mund të na ndryshojnë kaq lehtë, atëherë mjafton t'i mbushim mendjen me fjalë të mira.

Përsëritja

Në vitin 2012, një grup studiuesish belgë të udhëhequr nga Stéphane Doyen e përsëritën eksperimentin, por me një ndryshim të rëndësishëm: shpejtësinë e ecjes e matën me sensorë infra të kuq, jo me kronometër në dorë të një studiuesi. Ata nuk e gjetën efektin. Interesant: kur studiuesit që matnin kohën e dinin se cilët pjesëmarrës «duhej» të ecnin më ngadalë, efekti u shfaq në matjet e tyre manuale. Kjo sugjeron se pritshmëritë e studiuesve mund të kenë ndikuar te rezultatet.

Një rezultat i bukur nuk është domosdoshmërisht një rezultat i vërtetë. Shkenca e mirë e provon dy herë.

Kriza e përsëritjes

Ky nuk ishte rast i vetëm. Në vitin 2015, një projekt i madh i koordinuar nga Open Science Collaboration u përpoq të përsëriste 100 studime të botuara në revista të njohura të psikologjisë. Vetëm rreth një e treta e tyre dhanë rezultate të ngjashme me origjinalin. Kjo u quajt «kriza e përsëritjes» dhe çoi në ndryshime të rëndësishme: regjistrim paraprak i studimeve, grupe më të mëdha pjesëmarrësish, publikim i të dhënave.

Kjo nuk do të thotë se nënvetëdija nuk ndikon. Ndikon, në shumë mënyra të studiuara mirë, si efekti i spirancës ose efekti i ekspozimit. Por efektet janë zakonisht më të vogla dhe më të varura nga konteksti se ç'pohohej.

Si t'i lexojmë pohimet

  • Pyesni nëse studimi është përsëritur nga studiues të tjerë.
  • Kini kujdes nga efektet shumë të mëdha nga ndërhyrje shumë të vogla.
  • Kërkoni rishikime dhe meta-analiza, jo vetëm një studim të vetëm.
  • Mbani mend se shkenca korrigjon veten. Kriza e përsëritjes është pjesë e këtij procesi.

Burimet dhe leximi i mëtejshëm

  1. Bargh, J. A., Chen, M. & Burrows, L. (1996). Automaticity of social behavior: Direct effects of trait construct and stereotype activation on action. Journal of Personality and Social Psychology, 71(2), 230–244. doi:10.1037/0022-3514.71.2.230
  2. Doyen, S., Klein, O., Pichon, C.-L. & Cleeremans, A. (2012). Behavioral priming: It’s all in the mind, but whose mind? PLoS ONE, 7(1), e29081. doi:10.1371/journal.pone.0029081
  3. Open Science Collaboration (2015). Estimating the reproducibility of psychological science. Science, 349(6251), aac4716. doi:10.1126/science.aac4716

Lexo më tej