Vetëfikasiteti: besimi se «unë mund ta bëj këtë», dhe si ndërtohet

Dy njerëz me aftësi të njëjta përballen me të njëjtën detyrë të vështirë. Njëri provon, gabon, provon sërish. Tjetri heq dorë pas përpjekjes së parë. Shpesh, dallimi mes tyre nuk është talenti, por besimi se përpjekja do të çojë diku.

Një ide nga Albert Bandura

Psikologu kanadez-amerikan Albert Bandura e quajti këtë besim vetëfikasitet (self-efficacy) në një artikull të vitit 1977 që u bë një nga më të cituarit në psikologji. Vetëfikasiteti është besimi se mund të kryesh veprimet e nevojshme për të arritur një rezultat të caktuar.

Ka një dallim të rëndësishëm nga vetëvlerësimi. Vetëvlerësimi ka të bëjë me atë se sa e vlerëson veten si njeri. Vetëfikasiteti është specifik: mund të kesh besim të lartë se mund të gatuash një darkë për dhjetë veta dhe besim të ulët se mund të mbash një fjalim publik.

Pse ka rëndësi

Sipas Bandura-s, ky besim ndikon në atë që zgjedhim të provojmë, sa përpjekje bëjmë dhe sa kohë qëndrojmë kur gjërat vështirësohen. Kërkimet e mëvonshme e kanë lidhur vetëfikasitetin me rezultate më të mira në studime, në punë, në ndryshimin e zakoneve shëndetësore dhe në rikuperimin pas sëmundjeve. Natyrisht, besimi vetëm nuk mjafton: duhen edhe aftësitë dhe kushtet.

Besimi nuk lind para përvojës. Lind nga përvoja, një hap i vogël pas tjetrit.

Katër burimet

1. Përvoja e suksesit. Burimi më i fortë: kur e kemi bërë diçka më parë, besojmë se mund ta bëjmë sërish. Prandaj hapat e vegjël që kanë sukses vlejnë më shumë se qëllimet e mëdha që dështojnë.
2. Shembulli i të tjerëve. Kur shohim dikë të ngjashëm me ne që ia del, besojmë më shumë se mund t'ia dalim edhe ne.
3. Inkurajimi i besueshëm. Fjalët e dikujt që na njeh dhe që e di se çfarë kërkon detyra ndihmojnë, sidomos kur shoqërohen me mundësi reale për të provuar.
4. Gjendja fizike dhe emocionale. Zemra që rreh shpejt para një prezantimi mund të lexohet si «nuk jam gati» ose si «trupi po përgatitet». Mënyra si e interpretojmë ndikon te besimi.

Si ta forconi

• Ndajeni detyrën në hapa që mund t'i kryeni me siguri, dhe shënoni çdo hap të kryer.
• Gjeni modele të afërta: njerëz në rrethana të ngjashme, jo vetëm yje të suksesit.
• Kërkoni reagime konkrete nga dikush që e njeh fushën.
• Përgatitni trupin: gjumë, frymëmarrje e qetë, ushtrim para momentit të vështirë.