Meditimet e Mark Aurelit: ditari i një perandori që nuk u shkrua për ne

Marku Aureli ishte perandor i Romës nga viti 161 deri në vitin 180. Pjesën më të madhe të sundimit e kaloi në luftë, në kufijtë e Danubit, dhe në një kohë murtaje që shkatërroi perandorinë. Në mbrëmje, në kampet ushtarake, shkruante shënime në greqisht. Ato nuk ishin për botim. Titulli që i dha tradita, Ta eis heauton, do të thotë «për veten». Ne i njohim si Meditimet.

Një libër që nuk është libër

Kush hap Meditimet duke pritur një traktat filozofik, mbetet i habitur. Nuk ka kapituj të rregullt, as argumente të ndërtuara hap pas hapi. Ka fragmente të shkurtra, shpesh të përsëritura, ku perandori i kujton vetes të njëjtat gjëra: se jeta është e shkurtër, se të tjerët gabojnë nga padituria, se shqetësimi vjen nga gjykimet tona, jo nga gjërat vetë.

Historiani i filozofisë Pierre Hadot propozoi një mënyrë për t'i lexuar: jo si mendime origjinale, por si ushtrime shpirtërore. Marku nuk po shpikte ide të reja; po i përsëriste parimet stoike që kishte mësuar, sidomos nga Epikteti, që t'i kishte gati kur t'i duheshin. Shkrimi ishte vetë ushtrimi.

Shpirti merr ngjyrën e mendimeve të tij. (Meditimet 5.16)

Katër fragmente për t'u lexuar ngadalë

1. Përgatitja e mëngjesit (2.1). Marku i thotë vetes që në mëngjes: sot do të takosh njerëz mosmirënjohës, të pacipë, ziliqarë. Por ata janë të tillë sepse nuk e dallojnë të mirën nga e keqja. Nuk mund të më dëmtojnë, dhe nuk mund të zemërohem me ta, sepse jemi bërë për të punuar bashkë. Nuk është pesimizëm; është përgatitje.
2. Tërheqja brenda vetes (4.3). Njerëzit kërkojnë vende të qeta, në fshat, në det, në mal. Por, shkruan ai, mund të tërhiqesh kurdo brenda vetes, dhe nuk ka vend më të qetë se shpirti yt.
3. Mos u bëj «Cezar» (6.30). Perandori i kujton vetes të mos ndryshojë nga pushteti: të mbetet i thjeshtë, i mirë, i pastër, i drejtë, mik i së vërtetës.
4. Gjykimi që mund ta fshish (8.47). Nëse të shqetëson diçka e jashtme, nuk është ajo që të shqetëson, por gjykimi yt për të, dhe atë gjykim e ke në dorë ta fshish që tani.

Si ta lexoni

• Jo nga fillimi deri në fund. Libri i parë është një listë mirënjohjesh për njerëzit që e formuan; mund ta lexoni më vonë. Nisni nga libri II ose IV.
• Pak në ditë. Një ose dy fragmente, në mëngjes ose para gjumit. Libri u shkrua kështu; lexohet më mirë kështu.
• Me laps. Nënvizoni fragmentet që ju flasin, dhe shkruani në anë si do t'i zbatonit nesër.
• Zgjidhni një përkthim të mirë. Në anglisht ka disa përkthime të njohura; përkthimet në shqip ndryshojnë në cilësi, ndaj ia vlen të krahasoni dy prej tyre para se të zgjidhni.

Ka diçka prekëse te ky libër: njeriu që mund të urdhëronte çdo gjë, i shkruante vetes kryesisht për durim, për butësi dhe për vdekjen. Ndoshta për këtë arsye ai flet ende me njerëz që nuk do të jenë kurrë perandorë.