«Vdekja e Ivan Ilyich-it»: novela e Lev Tolstoy-t për një jetë «të zakonshme»

Rreth moshës 50 vjeç, Lev Tolstoy, autori i «Luftë dhe paqe» dhe «Ana Karenina», kaloi një krizë të thellë. Kishte famë, pasuri dhe familje, por i dukej se jeta nuk kishte kuptim. Këtë krizë e përshkroi në librin «Rrëfimi», të përfunduar në vitin 1882. Disa vjet më vonë, në vitin 1886, botoi një novelë të shkurtër që e shndërroi këtë pyetje në histori: Vdekja e Ivan Ilyich-it.

Një jetë e rregullt

Ivan Ilyich Golovin është gjyqtar në Rusinë e shekullit XIX. Ka bërë karrierë, është martuar, ka fëmijë dhe po rregullon një apartament të ri. Tolstoy e përshkruan jetën e tij me një fjali të famshme: ishte nga më të thjeshtat dhe më të zakonshmet, dhe për këtë arsye nga më të tmerrshmet.

Ivan nuk është njeri i keq. Thjesht ka jetuar sipas asaj që bënin të tjerët në rrethin e tij: ka kërkuar atë që ishte «e këndshme» dhe «e hijshme», ka shmangur çdo gjë të vështirë, dhe marrëdhëniet e tij janë bërë gjithnjë e më formale.

Sëmundja

Ndërsa po varte perde në shtëpinë e re, Ivan rrëzohet dhe vret ijën. Dhimbja nuk largohet, dhe gradualisht kupton se po vdes. Ajo që e mundon më shumë nuk është vetëm dhimbja, por gënjeshtra: familja dhe mjekët sillen sikur ai thjesht është pak i sëmurë. Askush nuk flet me të ndershmërisht.

I vetmi që e trajton me thjeshtësi dhe ngrohtësi është Gerasim, një shërbëtor i ri fshatar. Ai i mban këmbët lart për t’ia lehtësuar dhimbjen dhe nuk e fsheh të vërtetën: të gjithë do të vdesim, pse të mos kujdesemi për njëri-tjetrin?

Pyetja që e ndjek Ivan Ilyich-in deri në fund nuk është «pse po vdes?», por «po sikur e gjithë jeta ime të mos ketë qenë ajo që duhej?»

Fundi

Në orët e fundit, Ivan ndjen dhembshuri për gruan dhe djalin e tij. Në vend të frikës, në fund të novelës ai gjen një ndjenjë drite. Tolstoy nuk jep një recetë, por sugjeron se ndryshimi i brendshëm është i mundur edhe në fund.

Fillimi nga fundi

Novela fillon në mënyrë të pazakontë: me vdekjen e Ivanit. Në kapitullin e parë, kolegët e tij në gjykatë lexojnë lajmin në gazetë, dhe mendimi i parë i shumë prejsh është se kush do ta zërë vendin e tij dhe çfarë ngritjesh në detyrë mund të sjellë kjo. Në varrim, shoku i tij Pyotr Ivanovich mendon kryesisht se si të largohet sa më shpejt për të luajtur letra. Vetëm pas kësaj, Tolstoy-i kthehet pas dhe tregon jetën e Ivanit. Kështu, lexuesi e di që në fillim se si mbaron, dhe vëmendja kalon te pyetja se si u jetua.

Kai-i është i vdekshëm

Një nga pasazhet më të njohura lidhet me një shembull nga librat e logjikës që Ivani kishte mësuar në shkollë: «Kai-i është njeri, njerëzit janë të vdekshëm, prandaj Kai-i është i vdekshëm.» Gjithë jetën ai e kishte pranuar këtë si të vërtetë për Kai-n, një njeri abstrakt. Por tani që vdekja i afrohet atij, Ivanit, me kujtimet, gëzimet dhe dashuritë e tij, i duket e pamundur që e njëjta gjë t’i ndodhë edhe atij. Filozofi gjerman Martin Heidegger e përmendi këtë novelë në një shënim të librit të tij Qenia dhe koha.

Nata në Arzamas

Tolstoy-i e njihte nga afër frikën që përshkruan. Sipas biografëve të tij, në vitin 1869, gjatë një udhëtimi për të blerë tokë, ai kaloi një natë në një han në qytetin Arzamas dhe u pushtua papritur nga një tmerr i thellë para vdekjes. Ai e përshkroi më vonë këtë përvojë në tregimin e papërfunduar «Shënimet e një të çmenduri». Kjo natë, që biografët e quajnë shpesh «tmerri i Arzamas-it», ishte një nga shenjat e para të krizës që e çoi më vonë te Rrëfimi dhe te Vdekja e Ivan Ilyich-it.

Fundi i vetë Tolstoy-it

Pas krizës, Tolstoy-i ndryshoi rrënjësisht jetën. Ai filloi të predikonte një krishterim të thjeshtë, pa kishë dhe pa dhunë, hoqi dorë nga një pjesë e të drejtave të autorit dhe u përpoq të jetonte si fshatar. Në vitin 1901, Sinodi i Shenjtë i Kishës Ortodokse Ruse e shkishëroi. Në tetor të vitit 1910, në moshën 82 vjeç, ai u largua fshehurazi nga shtëpia, u sëmur gjatë udhëtimit dhe vdiq disa ditë më vonë në stacionin hekurudhor të Astapovës. Kështu, edhe ai u përball me fundin larg rehatisë që kishte gëzuar.

Një pyetje për lexuesin

Tolstoy-i nuk e mbyll novelën me një mësim të qartë. Ai e lë lexuesin me një pyetje të heshtur: nëse sot do të shikoja jetën time nga fundi, ashtu si Ivani, çfarë do të më dukej e vërtetë dhe çfarë thjesht e «përshtatshme»? Kjo pyetje nuk ka nevojë për sëmundje që të bëhet. Ajo mund të bëhet në një mbrëmje të zakonshme, me qetësi dhe pa frikë.

Pse lexohet sot

Novela përdoret sot edhe në kurse të mjekësisë dhe të kujdesit paliativ, sepse tregon sa e rëndësishme është ndershmëria dhe prania njerëzore pranë një të sëmuri.

1. Pyesni veten herë pas here: a po jetoj sipas vlerave të mia apo vetëm sipas pritjeve të të tjerëve?
2. Mos e shtyni ngrohtësinë. Marrëdhëniet e Ivan-it u ftohën pa u vënë re.
3. Jini si Gerasim për dikë që vuan: i pranishëm, i thjeshtë, i ndershëm.