Sokrati dhe jeta e pashqyrtuar: filozofi që nuk shkroi asnjë rresht

Sokrati jetoi në Athinë rreth viteve 470–399 para erës sonë. Nuk shkroi asnjë libër. Atë që dimë për të e dimë kryesisht nga nxënësi i tij Platoni, nga historiani Ksenofoni dhe nga komediografi Aristofani, që e talli në komedinë Retë. Secili prej tyre na jep një Sokrat pak më ndryshe, dhe studiuesit ende diskutojnë sa nga ajo që thotë Sokrati te Platoni janë fjalët e tij, dhe sa ideja të Platonit.

Orakulli i Delfit

Në Apologjinë e Platonit, Sokrati tregon se miku i tij Kerefoni e pyeti orakullin e Delfit nëse kishte ndonjë njeri më të mençur se Sokrati. Përgjigjja ishte: askush. Sokrati, që nuk e quante veten të mençur, u habit dhe nisi të bisedonte me njerëz që konsideroheshin të ditur: politikanë, poetë, zejtarë. Ai zbuloi se shumë prej tyre mendonin se dinin gjëra që nuk i dinin. Përfundimi i tij: ndoshta ishte pak më i mençur vetëm në këtë kuptim, se nuk mendonte se dinte atë që nuk dinte.

Metoda e pyetjeve

Mënyra e tij e bisedës u bë e famshme. Sokrati nuk jepte mësime; bënte pyetje. Pyeste, për shembull, «çfarë është drejtësia?» ose «çfarë është guximi?», dëgjonte përgjigjen dhe pastaj, me pyetje të tjera, tregonte se ajo përgjigje çonte në kontradikta. Shpesh biseda përfundonte pa një përgjigje përfundimtare, por me një kuptim më të qartë të asaj që nuk dinim.

Jeta e pashqyrtuar nuk ia vlen të jetohet për njeriun. (Platoni, Apologjia 38a)

Gjyqi

Në vitin 399 p.e.s., kur ishte rreth 70 vjeç, Sokrati u akuzua se nuk i nderonte perënditë e qytetit dhe se i prishte të rinjtë. Sipas Apologjisë, ai u mbrojt vetë dhe nuk kërkoi mëshirë. Juria e shpalli fajtor me një diferencë të vogël; sipas fjalëve të tij, po të kishin votuar ndryshe vetëm tridhjetë vetë, do të ishte shpallur i pafajshëm. Kur iu dha mundësia të propozonte një dënim tjetër, ai tha se fjalia e mësipërme ishte arsyeja pse nuk mund të heshtte: të mos pyeste më do të thoshte të mos jetonte si njeri. U dënua me vdekje dhe, sipas Platonit te Fedoni, piu helmin e kukutës në burg, i qetë, mes miqve.

Çfarë mund të marrim sot

• Dalloni çfarë dini nga ajo që mendoni se dini. Para se të mbroni një mendim me forcë, pyesni veten: si e di këtë?
• Pyesni përkufizimin. Shumë debate shuhen kur dikush pyet: «çfarë kupton saktësisht me këtë fjalë?»
• Shqyrtoni jetën tuaj, jo vetëm të tjerët. Për Sokratin, pyetjet më të rëndësishme ishin si duhet të jetojmë dhe çfarë njeriu duam të jemi.

Ka diçka paradoksale te Sokrati: njeriu që tha se nuk dinte gati asgjë, u bë një nga figurat themelore të të menduarit perëndimor. Ndoshta pikërisht sepse e dinte se pyetja është shpesh më e vlefshme se përgjigjja e nxituar.