Vlerat si busull: si të jetosh sipas asaj që ka rëndësi për ty

«Dua të mbaroj fakultetin.» «Dua të gjej një punë më të mirë.» Këto janë qëllime: kanë një fund, dhe kur i arrijmë, mbarojnë. Por pse duam t'i arrijmë? Ndoshta sepse na intereson të mësojmë, të kujdesemi për familjen, të jemi të dobishëm. Këto janë vlera: drejtime që nuk mbarojnë kurrë, si veriu në një busull.

Vlerat në ACT

Psikologu amerikan Steven Hayes dhe kolegët e tij zhvilluan në vitet '80 dhe '90 terapinë e pranimit dhe angazhimit (Acceptance and Commitment Therapy, ACT). Dy idetë e saj kryesore janë të thjeshta: të pranojmë ndjenjat dhe mendimet e vështira në vend që të luftojmë vazhdimisht me to, dhe të angazhohemi në veprime që përputhen me vlerat tona, edhe kur nuk ndihemi gati.

Në ACT, vlerat nuk janë rregulla që na imponohen, as gjëra që «duhet» t'i duam. Janë cilësitë që ne vetë zgjedhim t'i sjellim në veprimet tona: të jemi të ndershëm, të durueshëm, kuriozë, të dashur.

Çfarë thonë provat

Në vitin 2015, një meta-analizë e Lidewij A-Tjak dhe kolegëve bashkoi 39 prova klinike të ACT-it. Ajo gjeti se ACT ishte më efektive se grupet e kontrollit pa trajtim dhe se disa trajtime të zakonshme, për ankthin, depresionin, varësitë dhe dhimbjen kronike, dhe në përgjithësi e krahasueshme me terapitë e tjera të njohura, si terapia njohëse-sjellore. Kjo nuk tregon se vetëm vlerat janë arsyeja e efektit, por ato janë pjesë qendrore e terapisë.

Qëllimi është destinacioni. Vlera është mënyra si udhëton.

Një ushtrim për t'i gjetur

1. Zgjidhni katër fusha: familja dhe marrëdhëniet, puna ose studimet, shëndeti, koha e lirë dhe rritja personale.
2. Për secilën, pyesni: çfarë lloj njeriu dua të jem këtu? Si dua të sillem? Shkruani dy-tri fjalë, për shembull: «i pranishëm, i durueshëm».
3. Vlerësoni nga 1 deri në 10 sa po i jetoni sot këto vlera në secilën fushë.
4. Zgjidhni një veprim të vogël për fushën me notën më të ulët, që mund ta bëni këtë javë.

Kur jeta nuk na lejon

Ndonjëherë rrethanat na pengojnë të arrijmë qëllimet tona: një sëmundje, një humbje, një krizë. Por vlerat mund t'i jetojmë edhe atëherë, në forma të vogla. Dikush që vlerëson të mësuarit mund të lexojë një faqe në ditë edhe në spital. Kjo është ndoshta mesazhi më shpresëdhënës i ACT-it: drejtimi ynë nuk varet plotësisht nga ajo që na ndodh.