Baruch Spinoza: liria përmes të kuptuarit të emocioneve

Baruch Spinoza, i quajtur ndryshe Bento ose Benedictus, lindi në vitin 1632 në Amsterdam, në një familje hebreje me origjinë nga Portugalia, që ishte larguar nga Gadishulli Iberik për shkak të persekutimit. I ati ishte tregtar, dhe Baruchi u shkollua në shkollën e komunitetit.

Përjashtimi

Më 27 korrik 1656, kur ishte 23 vjeç, udhëheqësit e komunitetit hebre të Amsterdamit shpallën kundër tij një herem, një përjashtim, me fjalë shumë të ashpra. Teksti përmendte «mendime dhe veprime të këqija», pa i shpjeguar qartë. Studiuesit mendojnë se kishte të bënte me idetë e tij për Zotin, shpirtin dhe ligjin fetar. Spinoza nuk u kthye më kurrë në komunitet.

Jeta e thjeshtë

Ai jetoi thjesht, në qytete të vogla holandeze dhe më vonë në Hagë, duke fituar jetesën pjesërisht me lëmimin e lenteve për mikroskopë dhe teleskopë. Në vitin 1673 iu ofrua një katedër në Universitetin e Heidelbergut, por e refuzoi, nga frika se do t’i kufizohej liria e mendimit. Në vitin 1670 botoi anonimisht «Traktatin teologjiko-politik», ku mbronte lirinë e mendimit dhe të fjalës. Libri u ndalua dhe u sulmua ashpër.

«Etika»

Vepra e tij kryesore, «Etika», u botua pas vdekjes së tij në vitin 1677. Ajo është shkruar si një libër gjeometrie, me përkufizime, aksioma dhe teorema. Spinoza propozon një ide që i tronditi bashkëkohësit: Zoti nuk është një qenie jashtë botës që e drejton si mbret, por është vetë realiteti në tërësi. Ai e shprehte këtë me formulën Deus sive Natura, «Zoti ose Natyra».

Pjesa që lexohet më shumë sot ka të bëjë me emocionet. Spinoza shkruante se do t’i trajtonte veprimet dhe dëshirat njerëzore sikur të ishin vija, sipërfaqe dhe trupa. Sipas tij, ne jemi «skllevër» të emocioneve kur nuk i kuptojmë shkaqet e tyre. Kur i kuptojmë, ato humbasin pjesë të fuqisë mbi ne, dhe ne bëhemi më të lirë.

Spinoza nuk kërkonte t’i shtypte emocionet. Kërkonte t’i kuptonte. Për të, të kuptosh ishte forma më e lartë e lirisë.

Vdekja dhe trashëgimia

Spinoza vdiq në vitin 1677, vetëm 44 vjeç, nga një sëmundje e mushkërive. Idetë e tij ndikuan te filozofë të mëvonshëm, te mendimi për lirinë politike dhe te shumë shkencëtarë, mes tyre edhe Albert Einstein, që shkroi se besonte në «Zotin e Spinoza-s».

Mësime për sot

1. Kur një emocion ju pushton, pyesni: çfarë e shkaktoi? Kuptimi i shkakut sjell distancë.
2. Liria e mendimit ka çmim, por Spinoza e çmonte më shumë se rehatinë.
3. Jetoni thjesht nëse kjo ju lejon të bëni atë që ka rëndësi.