Një dollar apo njëzet: disonanca njohëse dhe si e justifikojmë veten

Një duhanpirës e di se duhani dëmton shëndetin. Megjithatë, vazhdon të pijë. Për të zbutur tensionin mes asaj që di dhe asaj që bën, ai mund të thotë: «Gjyshi im piu gjithë jetën dhe jetoi 90 vjet» ose «Edhe ajri i qytetit është i ndotur». Psikologët e quajnë këtë tension disonancë njohëse.

Teoria e Festinger-it

Psikologu amerikan Leon Festinger e përshkroi këtë ide në vitin 1957. Sipas tij, kur kemi dy mendime, besime ose veprime që nuk përputhen, ndiejmë një shqetësim që na shtyn ta zvogëlojmë. Mund ta bëjmë duke ndryshuar veprimin, duke ndryshuar besimin, ose duke shtuar arsye të reja që e justifikojnë mospërputhjen.

Eksperimenti i vitit 1959

Festinger dhe James Carlsmith u kërkuan studentëve të bënin një detyrë shumë të mërzitshme për një orë: të rrotullonin kunja në një dërrasë. Pastaj u kërkuan t'i thoshin pjesëmarrësit të radhës se detyra ishte interesante. Disa morën 1 dollar për këtë gënjeshtër, të tjerët 20 dollarë, një shumë e konsiderueshme në atë kohë.

Më pas, kur u pyetën sa u kishte pëlqyer vërtet detyra, ata që kishin marrë vetëm 1 dollar e vlerësuan si më të këndshme se ata që kishin marrë 20. Shpjegimi i Festinger-it: ata me 20 dollarë kishin një arsye të qartë për gënjeshtrën. Ata me 1 dollar nuk kishin; për të zbutur tensionin, ishte më e lehtë të besonin se detyra ishte vërtet disi interesante.

Shpesh nuk veprojmë sipas asaj që besojmë. Besojmë sipas asaj që kemi bërë.

Në jetën e përditshme

• Pas një blerjeje të shtrenjtë, kërkojmë arsye pse ishte zgjedhja e duhur dhe shmangim komentet negative.
• Pas një vendimi të vështirë, alternativa që nuk e zgjodhëm na duket më pak tërheqëse se para vendimit.
• Kur kemi investuar shumë kohë ose përpjekje në diçka, e kemi më të vështirë ta pranojmë se nuk ia vlente.

Teoria ka pasur debate dhe interpretime alternative gjatë dekadave, dhe jo të gjitha eksperimentet e saj janë përsëritur njësoj. Por ideja bazë, se kërkojmë përputhje mes asaj që bëjmë dhe asaj që besojmë, mbetet një nga më të studiuarat në psikologjinë sociale.

Si ta përdorim

1. Vini re justifikimet e shpejta. Kur gjeni shumë shpejt shumë arsye për një veprim, ndaluni dhe pyesni: a jam duke kërkuar të vërtetën, apo qetësinë?
2. Bëjeni ndryshimin të vogël. Kur veprojmë pak sipas një vlere, besimi ynë te ajo vlerë forcohet. Hapat e vegjël sjellin ndryshim në mënyrën si e shohim veten.
3. Lejojini vetes të keni gabuar. Të thuash «e kam gabim» është më i lehtë kur nuk e lidhim gabimin me vlerën tonë si njerëz.