Nënë Tereza: Anjezë Gonxhe Bojaxhiu, nga Shkupi te rrugët e Kalkutës

Anjezë Gonxhe Bojaxhiu lindi më 26 gusht 1910 në Shkup, në një familje shqiptare katolike. I ati, Nikollë Bojaxhiu, ishte tregtar dhe i përfshirë në jetën publike të qytetit; vdiq papritur kur ajo ishte rreth tetë vjeç. E ëma, Drane, e rriti me besim të fortë dhe me zakonin për të ndihmuar të varfrit, të cilët shpesh i ftonte në tryezën e familjes.

Largimi

Në vitin 1928, në moshën 18 vjeç, Gonxhja u largua nga Shkupi për t’u bashkuar me Motrat e Loretos në Irlandë. Nuk do ta shihte më kurrë nënën. Një vit më vonë u nis për në Indi, ku mori emrin Tereza dhe për rreth dy dekada dha mësim në një shkollë për vajza në Kalkutë, ku më vonë u bë drejtoreshë.

«Thirrja brenda thirrjes»

Më 10 shtator 1946, gjatë një udhëtimi me tren për në Darjeeling, Tereza përjetoi atë që më vonë e quajti «një thirrje brenda thirrjes»: të linte manastirin dhe të jetonte mes më të varfërve, duke u shërbyer atyre. Në vitin 1948, me leje nga Kisha, veshi një sari të thjeshtë të bardhë me vija blu dhe hyri në lagjet më të varfra të Kalkutës.

Në vitin 1950 themeloi Misionaret e Bamirësisë. Në vitin 1952 hapi një shtëpi për të sëmurët që vdisnin në rrugë, ku ata mund të kalonin ditët e fundit me dinjitet. Më pas pasuan shtëpi për fëmijë të braktisur, për të sëmurët me lebër dhe, me kohë, qendra në shumë vende të botës.

Në fjalimin e Nobelit, ajo foli për të varfrit jo si për një problem, por si për njerëz që meritojnë dashuri dhe respekt.

Njohja dhe debatet

Në vitin 1979 Nënë Tereza mori çmimin Nobel për Paqen. Ajo vdiq më 5 shtator 1997 në Kalkutë. Në vitin 2003 u lumturua, dhe më 4 shtator 2016 u shpall shenjtore nga papa Françesku. Aeroporti i Tiranës mban emrin e saj.

Puna e saj ka pasur edhe kritikë. Disa gazetarë dhe mjekë kanë vënë në dyshim cilësinë e kujdesit mjekësor në disa nga shtëpitë e saj dhe disa nga qëndrimet e saj publike. Mbështetësit e saj theksojnë se qëllimi kryesor ishte prania dhe dinjiteti për ata që nuk kishin askënd. Një portret i ndershëm i ka parasysh të dyja.

«Me gjak jam shqiptare»

Biografia zyrtare e Vatikanit fillon me fjalët që Nëna Terezë përdorte për ta përshkruar veten: me gjak ishte shqiptare, me shtetësi indiane, me besim murgeshë katolike, me thirrje i përkiste botës, ndërsa zemra i përkiste plotësisht Jezusit. Këto fjali tregojnë se ajo nuk e mohoi kurrë prejardhjen e saj, edhe pse jetoi pjesën më të madhe të jetës larg trevave shqiptare. Për shumë shqiptarë, ajo mbetet një nga figurat më të njohura në botë me rrënjë nga populli ynë.

Familja e ndarë nga kufiri

Pasi Gonxhja u largua, nëna dhe motra e saj Aga u vendosën në Tiranë. Gjatë regjimit komunist, kur Shqipëria ishte pothuajse plotësisht e mbyllur ndaj botës dhe feja ishte e ndaluar, ajo nuk mundi t’i takonte. Sipas biografit Kathryn Spink, kërkesat e saj për të vizituar nënën e sëmurë u refuzuan, dhe nëna vdiq në vitin 1972 pa e parë më të bijën. Motra vdiq pak më vonë. Ajo e vizitoi Shqipërinë për herë të parë në vitin 1989 dhe pas rënies së komunizmit, motrat e saj hapën shtëpi në Tiranë dhe në qytete të tjera.

Nata e errët e shpirtit

Pas vdekjes së saj, letrat private që kishte shkruar për rrëfyesit e saj u botuan në vitin 2007 në librin Eja, bëhu drita ime, të redaktuar nga prifti Brian Kolodiejchuk. Ato zbuluan diçka që pak njerëz e dinin: për rreth pesëdhjetë vjet, ajo kishte përjetuar një ndjenjë të thellë errësire shpirtërore dhe mungese të Zotit, ndërkohë që vazhdonte punën e saj çdo ditë. Disa lexues u tronditën, ndërsa shumë të tjerë e panë këtë si dëshmi të një besnikërie që nuk varej nga ndjenjat e momentit.

Banketi që nuk u bë

Kur mori Çmimin Nobel për Paqe në vitin 1979, sipas raportimeve të kohës ajo kërkoi që banketi tradicional i darkës të anulohej dhe paratë e tij t’u jepeshin të varfërve të Kalkutës. Në fjalimin e saj në Oslo, ajo foli për varfërinë jo vetëm të bukës, por edhe të vetmisë dhe të ndjenjës se nuk të do askush, që sipas saj ishte e pranishme edhe në vendet e pasura. Kur vdiq në vitin 1997, India i bëri një varrim shtetëror, një nder i rrallë për një qytetare jo politikane.

Kritikat në detaje

Kritikat nuk erdhën vetëm nga gazetarët. Në vitin 1994, kryeredaktori i revistës mjekësore The Lancet, Robin Fox, vizitoi shtëpinë për të sëmurët në Kalkutë dhe shkroi se mungonin diagnozat e sakta dhe trajtimi i mjaftueshëm i dhimbjes. Gazetari britanik Christopher Hitchens, në librin e tij të vitit 1995, kritikoi edhe pranimin e dhuratave nga persona të diskutueshëm dhe qëndrimet e saj për abortin. Mbështetësit e saj përgjigjen se misioni i saj nuk ishte të ndërtonte spitale moderne, por t’u jepte dashuri dhe dinjitet atyre që nuk kishin askënd.

Çfarë mund të mësojmë

1. Shërbimi nis nga afër. E ëma e saj ndihmonte të varfrit e lagjes; vajza e çoi këtë ide në botë.
2. Gjërat e vogla me dashuri të madhe. Një ide që Nënë Tereza e përsëriste shpesh.
3. Të shohësh njerëzit që të tjerët i anashkalojnë. Ndonjëherë vetëm prania jonë ka vlerë.