Michel de Montaigne: njeriu që shpiku esenë duke shkruar për veten

Në vitin 1571, në moshën 38 vjeç, fisniku francez Michel de Montaigne vendosi të tërhiqej nga jeta publike. U mbyll në kullën e kështjellës së familjes, pranë Bordeaux-së, ku kishte bibliotekën e tij. Në trarët e tavanit kishte gdhendur thënie nga autorët grekë dhe latinë. Atje nisi të shkruante.

«Prova» të mendimit

Fjala frënge essai do të thotë «provë» ose «përpjekje». Montaigne i quajti tekstet e tij Essais, sepse në to provonte gjykimin e tij mbi tema shumë të ndryshme: miqësinë, frikën, kanibalët e Botës së Re, gishtat e mëdhenj, edukimin e fëmijëve, vdekjen. Dy librat e parë u botuan në vitin 1580; një botim i zgjeruar me një libër të tretë doli në vitin 1588.

Ajo që ishte e re ishte zëri. Montaigne nuk shkruante si autoritet, por si një njeri që mendon me zë të lartë, që ndryshon mendje, që pranon dobësitë dhe kontradiktat e veta. Ai shkruante se vetë ai ishte lënda e librit të tij.

«Çfarë di unë?»

Në vitin 1576, Montaigne bëri një medalje me pyetjen Que sais-je?, «Çfarë di unë?», dhe me një peshore në ekuilibër. Ai ishte ndikuar nga skepticizmi i lashtë: ideja se duhet të jemi të kujdesshëm me sigurinë tonë, sepse shqisat dhe arsyeja mund të na mashtrojnë. Kjo nuk e çonte në dëshpërim, por në përulësi dhe kureshtje.

Për miqësinë me shkrimtarin Étienne de La Boétie, që vdiq i ri, Montaigne shkroi se e kishte dashur «sepse ishte ai, sepse isha unë».

Vdekja dhe jeta e zakonshme

Në një ese të hershme, Montaigne përsërit idenë e lashtë se të filozofosh do të thotë të mësosh të vdesësh. Më vonë, pasi i kishte parë njerëzit e thjeshtë të përballonin sëmundjen dhe vdekjen me qetësi, theksi i tij u zhvendos: më e rëndësishmja është të mësosh të jetosh mirë. Ai besonte se çdo njeri, edhe më i zakonshmi, mbart në vetvete formën e plotë të gjendjes njerëzore.

Montaigne nuk ishte vetëm një vetmitar. Mes viteve 1581 dhe 1585 shërbeu si kryetar bashkie i Bordeaux-së, në një kohë luftërash fetare në Francë.

Kanibalët dhe barbaria

Një nga esetë më të njohura të Montaigne-it është «Për kanibalët». Duke u mbështetur te rrëfimet e njerëzve që kishin qenë në Brazil dhe te një takim me disa vendas të sjellë në Francë, ai shkroi se secili e quan barbari atë që nuk është zakon i tij. Ai madje sugjeroi se torturat që evropianët u bënin njëri-tjetrit në emër të fesë mund të ishin më barbare se kanibalizmi ritual. Në kohën e luftërave fetare në Francë, kjo ishte një pikëpamje e guximshme që sfidonte ndjenjën e epërsisë evropiane.

Një kokë e farkëtuar mirë

Në esenë për edukimin e fëmijëve, Montaigne shkroi se më mirë të kesh një kokë të farkëtuar mirë sesa një kokë të mbushur plot. Ai kritikoi mësimin përmendsh të teksteve dhe kërkoi që nxënësi të mësonte të gjykonte vetë, të udhëtonte, të fliste me njerëz të ndryshëm dhe ta provonte dijen në jetë. Mësuesi, sipas tij, duhet ta lërë nxënësin të flasë dhe ta dëgjojë, në vend që vetëm t’i flasë. Shumë nga këto ide tingëllojnë moderne edhe sot, pas më shumë se katër shekujsh.

Udhëtimi dhe gurët në veshka

Në vitet 1580 dhe 1581, Montaigne udhëtoi nëpër Zvicër, Gjermani dhe Itali, pjesërisht për të kërkuar ujëra termale që shpresonte të ndihmonin kundër gurëve në veshka, nga të cilët vuante rëndë. Ai mbajti një ditar udhëtimi, ku shënoi me kuriozitet zakonet, ushqimin dhe njerëzit që takoi, si dhe gjendjen e shëndetit të tij. Ky ditar mbeti i panjohur për gati dy shekuj dhe u botua vetëm në vitin 1774, pasi u gjet në kështjellën e familjes.

Kopja e Bordeaux-së

Montaigne nuk i konsideroi kurrë Esetë të përfunduara. Në një kopje të edicionit të vitit 1588, të njohur sot si «Kopja e Bordeaux-së», ai vazhdoi të shtonte me dorë qindra shënime dhe shtesa deri në vdekjen e tij në vitin 1592. Pas vdekjes, shkrimtarja Marie de Gournay, të cilën ai e quante «bija e tij e adoptuar», përgatiti edicionin e vitit 1595. Studiuesit ende debatojnë se cili version është më afër dëshirës së fundit të autorit.

Shekspiri dhe Montaigne-i

Në vitin 1603, John Florio botoi përkthimin anglisht të Eseve. Studiuesit kanë vënë re prej kohësh se në dramën Stuhia të Shekspirit, fjalimi i personazhit Gonzalo për një shoqëri ideale pa pronë, pa tregti dhe pa sundimtarë ndjek shumë nga afër një pasazh nga «Për kanibalët» në përkthimin e Florio-s. Kjo është një nga provat më të qarta se Shekspiri e kishte lexuar Montaigne-in. Ndikimi i tij vazhdoi më vonë te Pascal-i, Rousseau dhe Nietzsche, ndër shumë të tjerë.

Çfarë mund të mësojmë

1. Shkruani për të menduar. Një faqe e shkruar për një pyetje që ju shqetëson e qartëson mendjen.
2. Pranoni se mund të gaboni. «Çfarë di unë?» është një pyetje e shëndetshme para çdo debati.
3. Vëzhgoni veten pa gjykim të ashpër. Montaigne i shënonte zakonet dhe dobësitë e tij me kureshtje, jo me turp.
4. Lexoni të vjetrit, por mendoni vetë. Ai citonte shumë autorë, por gjithmonë për t’u përgjigjur me mendimin e tij.