Marin Barleti: humanisti nga Shkodra që i tregoi Evropës historinë e Skënderbeut
Dëshmitari i rrethimit të Shkodrës (1478–1479), libri i tij i parë i botuar në Venedik në vitin 1504 dhe biografia e madhe e Skënderbeut që u përkthye në shumë gjuhë, me vlerat dhe kufijtë e saj si burim historik
Cilësimet
Hapësira mes rreshtave
Shkronja
Pamja
Shtyp Luaj dhe artikulli lexohet me zë. Paragrafi që po dëgjon theksohet në tekst, që ta ndjekësh me sy. Mund të ndalosh kur të duash, të kalosh paragrafin ose të ndryshosh shpejtësinë.
Po kontrollojmë zërat e kësaj pajisjeje…
Kjo pajisje nuk ka zë shqip. Mund ta dëgjosh artikullin në anglisht, nga një përkthim i redaksisë. Teksti në faqe mbetet në shqip.
Marin Barleti, në latinisht Marinus Barletius, lindi në Shkodër rreth mesit të shekullit XV. Kur ishte i ri, në vitet 1478–1479, ushtria osmane rrethoi Shkodrën, që atëherë ishte nën Venedikun. Barleti e përjetoi vetë rrethimin. Kur qyteti iu dorëzua osmanëve sipas një marrëveshjeje paqeje, shumë banorë, mes tyre edhe ai, u larguan për në Itali.
Rrethimi i Shkodrës
Në Itali, Barleti u bë prift dhe iu përkushtua studimeve humaniste. Në vitin 1504 botoi në Venedik librin e tij të parë, «De obsidione Scodrensi», «Mbi rrethimin e Shkodrës». Libri përshkruan qëndresën e qytetit dhe vuajtjet e banorëve, dhe ka vlerë të veçantë sepse autori ishte dëshmitar i ngjarjeve.
Historia e Skënderbeut
Vepra e tij më e rëndësishme është «Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum principis», «Historia e jetës dhe e veprave të Skënderbeut, princit të epirotëve», e botuar në Romë rreth viteve 1508–1510. Në trembëdhjetë libra, Barleti tregon jetën e Gjergj Kastriotit nga fëmijëria deri në vdekje, betejat dhe rrethimet e Krujës.
Libri pati sukses të madh. U përkthye në gjermanisht, italisht, frëngjisht, anglisht, portugalisht, polonisht dhe gjuhë të tjera, dhe për shekuj u bë burimi kryesor për Skënderbeun në Evropë. Shumë vepra letrare, muzikore dhe artistike të mëvonshme për heroin u frymëzuan prej tij.
Barleti nuk shkroi vetëm histori. Ai shkroi një portret heroik, në gjuhën dhe stilin e humanistëve të Rilindjes.
Si e lexojnë historianët sot
Barleti shkroi në traditën e historianëve romakë si Livius-i, të cilët shpesh u vinin në gojë personazheve fjalime të gjata dhe të bukura. Edhe fjalimet e Skënderbeut te Barleti janë kryesisht krijim i autorit, jo fjalë të shënuara në atë kohë. Gjithashtu, disa numra ushtarësh dhe hollësi betejash janë ndoshta të zmadhuara. Prandaj historianët e përdorin veprën me kujdes, duke e krahasuar me dokumente të tjera, si letrat diplomatike venedikase, raguzane dhe papnore, si dhe burimet osmane.
Megjithatë, Barleti njihte vendet, njerëzit dhe traditat e kohës, dhe ruajti informacion që nuk gjendet gjetiu. Vepra e tij mbetet një burim i rëndësishëm, edhe pse jo i vetmi.
Trashëgimia
- Ai e futi Skënderbeun në kujtesën e Evropës.
- Ishte ndër shkrimtarët e parë shqiptarë me vepra të botuara në shtyp.
- Vepra e tij na mëson të dallojmë historinë nga retorika, edhe kur të dyja janë të bukura.
