Gjergj Kastrioti Skënderbeu: çfarë dimë me siguri dhe çfarë është legjendë

Gjergj Kastrioti lindi ndoshta rreth vitit 1405. Nuk ka asnjë dokument që e vërteton datën; viti 1405, i propozuar nga Fan Noli, sot pranohet gjerësisht. Babai i tij ishte Gjon Kastrioti, një zot i Shqipërisë së mesme. Për nënën, Vojsavën, ka dy pikëpamje: disa studiues e lidhin me një familje fisnike sllave nga Pollogu, të tjerë me familjen shqiptare Muzaka.

Peng në oborrin osman

Si shumë djem të fisnikëve vasalë, Gjergji u dërgua si peng në Adrianopojë, ndoshta në vitin 1415 dhe sërish në vitin 1423. U shkollua në shkollën e oborrit dhe shërbeu për rreth 20 vjet nën sulltan Muratin II. Osmanët e quajtën İskender Bey, «zoti Aleksandër», emër që ndoshta e krahasonte me Alexander-in e Madh. Nga ky emër vjen «Skënderbe». Në vitin 1440 u emërua sanxhakbej i Dibrës.

Largimi dhe Kruja

Në fillim të nëntorit 1443, gjatë betejës së Nishit kundër ushtrive hungareze, Skënderbeu e braktisi ushtrinë osmane. Më 28 nëntor mbërriti në Krujë dhe e mori qytetin, sipas burimeve me një letër të falsifikuar të sulltanit. Kjo ishte fillimi i një rezistence që do të zgjaste deri në vdekjen e tij.

Lidhja e Lezhës

Më 2 mars 1444, në Lezhë, u mblodhën fisnikët shqiptarë: Arianitët, Dukagjinët, Zaharia, Muzakajt, Spanët, Thopiajt, Balshajt dhe të tjerë. Ata krijuan një aleancë ushtarake me Skënderbeun si komandant. Emri «Lidhja e Lezhës» u krijua më vonë nga historianët; Marin Barleti e quan «kuvend i përgjithshëm». Studiuesit nuk pajtohen për natyrën e saj: disa e shohin si fillim të një shteti shqiptar, të tjerë si një aleancë të lirshme ushtarake, ku çdo zot ruante zotërimet e veta. Aleanca filloi të shpërbëhej shpejt, dhe rreth vitit 1450 vazhdonte kryesisht bërthama rreth Skënderbeut dhe Arianitit.

Madhështia e Skënderbeut nuk ka nevojë për zmadhime. Mjafton ajo që thonë dokumentet: 25 vjet qëndresë kundër një perandorie.

Betejat kryesore

• Torvioll (1444): forcat e tij mundën një ushtri osmane nën Ali Pashën, me një sulm të kalorësisë së fshehur nga prapa.
• Rrethimi i parë i Krujës (1450): vetë sulltan Murati II e rrethoi qytetin, që e mbronte Vrana Konti, por u tërhoq në tetor.
• Rrethimi i dytë (1466–1467): sulltan Mehmeti II e rrethoi Krujën dhe la aty Ballaban Pashën; rrethimi u thye në prill 1467.

Aleatët

Në vitin 1451, me Traktatin e Gaetës, Skënderbeu njohu sovranitetin e mbretit Alfonso V të Aragonës dhe Napolit, në këmbim të ndihmës ushtarake, duke mbetur në praktikë i pavarur. Në vitet 1460–1461 ai zbarkoi në Itali për të ndihmuar mbretin Ferdinand I të Napolit kundër rivalëve të tij.

Shqipëria para Skënderbeut

Në fund të shekullit XIV, trevat shqiptare ishin të ndara mes disa familjeve fisnike: Balshajt në veri, Topiajt rreth Durrësit dhe Krujës, Muzakajt në jug, Arianitët dhe të tjerë. Ato luftonin shpesh mes vete dhe kërkonin aleatë te Venediku, te Napoli ose te osmanët, sipas interesit të çastit. Ushtritë osmane hynë në këto treva në dekadat e fundit të atij shekulli, dhe shumë fisnikë, përfshirë Gjon Kastriotin, u bënë vasalë të sulltanit, duke paguar haraç dhe duke dërguar bijtë peng. Kjo është bota në të cilën u rrit Gjergji: një mozaik zotërimesh të vogla, mes dy fuqive të mëdha.

Lufta me Venedikun

Skënderbeu nuk luftoi vetëm kundër osmanëve. Në vitet 1447–1448, ai hyri në luftë me Republikën e Venedikut për kështjellën e Danjës, pranë lumit Drin, që Venediku e kishte marrë pas vdekjes së një fisniku vendas. Në vitin 1448, forcat e tij mundën venedikasit pranë Drinit. Pak më vonë u bë paqja. Ky episod, shpesh i harruar, tregon se Skënderbeu ishte një sundimtar i kohës së tij, që mbronte interesat e zotërimeve të tij kundër kujtdo, dhe jo vetëm një figurë e luftës fetare.

Elbasani: kështjella që u ndërtua për ta rrethuar

Në vitin 1466, sulltan Mehmeti II, pushtuesi i Kostandinopojës, erdhi vetë në Shqipëri me një ushtri të madhe. Përveç rrethimit të Krujës, ai urdhëroi ndërtimin e një kështjelle të re në luginën e Shkumbinit, mbi rrënojat e qytetit romak Skampa. Kështjella u ndërtua shumë shpejt dhe u bë baza osmane për të kontrolluar Shqipërinë e mesme. Ky është qyteti që sot e njohim si Elbasan, emër që në turqisht do të thotë afërsisht «sundimtari i vendit».

Fama në Evropë

Lufta e Skënderbeut u ndoq me vëmendje në Evropën katolike, që kishte humbur Kostandinopojën në vitin 1453. Papët e shihnin si mbrojtës të krishterimit dhe një prej tyre e quajti «atlet i Krishtit». Në vitin 1464, papa Piu II organizoi një kryqëzatë të re kundër osmanëve, ku Skënderbeu do të luante rol të rëndësishëm, por papa vdiq në Ankona para se ushtria të nisej, dhe plani u shua. Pas vdekjes së Skënderbeut, biografia e Barletit u përkthye në shumë gjuhë evropiane dhe e bëri emrin e tij të njohur për shekuj, nga dramat e teatrit deri te operat.

Pasardhësit

Pas vdekjes së tij, gruaja Donika dhe i biri Gjoni u vendosën në Mbretërinë e Napolit, ku morën toka si shpërblim për aleancën me mbretërit aragonezë. Pasardhësit e familjes Kastrioti jetuan në Itali për shekuj. Në të njëjtën periudhë, mijëra shqiptarë u shpërngulën në Italinë e jugut dhe në Sicili, ku krijuan komunitetet arbëreshe që ruajnë edhe sot gjuhën dhe këngët e tyre, përfshirë këngët për Skënderbeun.

Vdekja

Skënderbeu vdiq më 17 janar 1468, rreth 62 vjeç, dhe u varros në kishën e Shën Nikollës në Lezhë. Pas vdekjes së tij, rezistenca vazhdoi nën Lekë Dukagjinin deri në rënien e Shkodrës në vitin 1479.

Burimet dhe legjenda

Biografia më e njohur e tij është ajo e Marin Barletit, botuar rreth viteve 1508–1510. Ajo është burim i çmuar, por disa nga pohimet e saj nuk përputhen me dokumentet e kohës, prandaj historianët e sotëm e krahasojnë me burime të tjera venedikase, raguzane dhe osmane. Këtë mund ta bëjmë edhe ne si lexues: ta duam Skënderbeun pa i besuar çdo rrëfimi.