Mendja e shpejtë dhe mendja e ngadaltë: pse gabojmë me siguri të plotë

Provoni këtë pyetje të vogël: një shkop dhe një top kushtojnë bashkë 1,10 euro. Shkopi kushton një euro më shumë se topi. Sa kushton topi?

Shumica e njerëzve dëgjojnë menjëherë në mendje: «10 centë». Përgjigjja është e shpejtë, e sigurt dhe e gabuar. Nëse topi kushton 10 centë, shkopi kushton 1,10 dhe bashkë bëjnë 1,20. Përgjigjja e saktë është 5 centë.

Dy mënyra të të menduarit

Psikologu Daniel Kahneman, fitues i Çmimit Nobel në ekonomi në vitin 2002, e përmbledhi kërkimin e dekadave në një dallim të thjeshtë. Ai flet për dy «sisteme» të mendjes, si figura për të shpjeguar, jo si dy pjesë të vërteta të trurit:

• Sistemi 1 është i shpejtë, automatik dhe pa përpjekje. Ai njeh një fytyrë, lexon një fjalë, ndien rrezikun, jep përgjigjen «10 centë».
• Sistemi 2 është i ngadaltë, i qëllimshëm dhe i lodhshëm. Ai shumëzon numra të mëdhenj, kontrollon një argument, ndalet dhe pyet: «A është vërtet kështu?»

Sistemi 1 nuk është armiku ynë. Pa të nuk do të mund të ecnim, të flisnim apo të ngisnim makinën. Problemi është se ai punon me shkurtore, dhe shkurtoret ndonjëherë na çojnë larg.

Paragjykimi i konfirmimit

Një nga shkurtoret më të studiuara është prirja për të kërkuar, për të vënë re dhe për të kujtuar më shumë informacionin që konfirmon atë që besojmë tashmë. Psikologu Raymond Nickerson, në një përmbledhje të gjerë të vitit 1998, e quajti atë «një fenomen të kudondodhur në shumë forma».

Një eksperiment klasik e tregon mirë. Në vitin 1960, Peter Wason u dha pjesëmarrësve tri numra, 2-4-6, dhe u tha se ato ndjekin një rregull. Ata duhej ta zbulonin duke propozuar vargje të tjera dhe duke marrë përgjigjen «po» ose «jo». Shumica propozonin vargje si 8-10-12 ose 20-22-24, që konfirmonin hipotezën e tyre («numra çift që rriten me dy»), morën «po» dhe u ndien të sigurt. Rregulli i vërtetë ishte më i thjeshtë: çdo varg numrash në rritje. Pak njerëz provuan vargje që mund ta rrëzonin idenë e tyre, si 1-2-3 ose 5-10-50.

Pyetja «a ka prova për këtë?» na bën të ndihemi të sigurt. Pyetja «çfarë do ta rrëzonte këtë?» na bën të mençur.

Si ta zgjojmë mendjen e ngadaltë

1. Ndaluni te vendimet që kanë rëndësi. Për të zgjedhur kafen, Sistemi 1 mjafton. Për një punë të re, një investim ose një akuzë ndaj dikujt, jepini vetes pak kohë.
2. Kërkoni provën e kundërt. Pyesni: çfarë do të më bënte të ndryshoja mendje? Pastaj shkoni ta kërkoni.
3. Shkruani përgjigjen para se ta diskutoni. Në takime, njerëzit ndikohen nga mendimi i parë që dëgjojnë. Kur secili e shkruan vetë mendimin e tij më parë, vendimi bëhet më i pavarur.
4. Kini kujdes kur jeni të lodhur ose të nxituar. Atëherë mendja mbështetet më shumë te shkurtoret.

Nuk mund ta fikim Sistemin 1, dhe nuk duhet. Por mund të mësojmë të njohim situatat ku shpejtësia na kushton, dhe aty t'i japim fjalën mendjes së ngadaltë.