Lidhja e Prizrenit (1878–1881): kur shqiptarët u mblodhën për të mos u ndarë

Në pranverën e vitit 1878, shqiptarët e Perandorisë Osmane kishin arsye të forta për t'u shqetësuar. Pas luftës ruso-osmane, Traktati i Shën Stefanit (3 mars 1878) u jepte Serbisë, Malit të Zi dhe Bullgarisë toka ku jetonin shqiptarë. Austro-Hungaria dhe Britania e Madhe e kundërshtuan traktatin, dhe Fuqitë e Mëdha u mblodhën në Berlin për ta rishikuar. Por askush në Berlin nuk po fliste në emër të shqiptarëve.

Kuvendi i qershorit

Më 10 qershor 1878, rreth 80 delegatë u mblodhën në Prizren, në vilajetin e Kosovës, dhe themeluan atë që njohim si Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Shumica ishin krerë fetarë myslimanë dhe krerë fisesh e krahinash. Më 18 qershor, 47 bejlerë nënshkruan një dokument të quajtur Kararname. Ai shprehte besnikëri ndaj Portës së Lartë dhe vendosmërinë për të luftuar me armë për të mbrojtur tërësinë e tokave shqiptare.

Ky detaj ka rëndësi: në fillim, Lidhja nuk kërkoi pavarësi, as autonomi. Ajo kërkonte që tokat shqiptare të mos u jepeshin fqinjëve. Ideja e një Shqipërie autonome erdhi më pas, kryesisht nga krahu i udhëhequr nga Abdyl Frashëri.

Plava, Gucia dhe Ulqini

Kongresi i Berlinit (qershor–korrik 1878) i dha Malit të Zi Tivarin, Podgoricën dhe zonat rreth Plavës dhe Gucisë. Shqiptarët e këtyre krahinave refuzuan ta pranonin. Pas qëndresës së armatosur, përfshirë betejën e Nokshiqit në dhjetor të vitit 1879, Plava dhe Gucia mbetën nën administrimin osman. Si kompensim, Fuqitë e Mëdha vendosën t'i jepnin Malit të Zi Ulqinin. Shqiptarët refuzuan ta dorëzonin edhe atë, dhe Fuqitë e Mëdha i bënë presion Perandorisë Osmane që t'i nënshtronte.

Lidhja e Prizrenit nisi si mbrojtje e tokës dhe përfundoi si ide e një kombi që kërkonte vendin e vet.

Nga mbrojtja te autonomia

Në vitin 1880, delegatët e Lidhjes propozuan krijimin e një province autonome shqiptare, me qendër në Manastir ose në Ohër. Në tetor të atij viti, një kuvend në Dibër kërkoi bashkimin e vilajeteve shqiptare. Në fillim të vitit 1881, forcat e Lidhjes morën Shkupin, Prishtinën dhe Dibrën, dhe lëvizja po shkonte drejt shkëputjes së plotë nga pushteti osman.

Shtypja

Porta e Lartë reagoi me forcë. Në prill të vitit 1881, ushtria osmane nën komandën e Dervish Pashës mori Prizrenin dhe shtypi qëndresën në Ulqin. Udhëheqësit e Lidhjes dhe familjet e tyre u arrestuan ose u internuan. Abdyl Frashëri u dënua me vdekje; dënimi iu kthye në burgim deri në vitin 1885, dhe pas lirimit jetoi në internim deri në vdekje.

Trashëgimia

Lidhja e Prizrenit shihet zakonisht si fillimi i lëvizjes së organizuar kombëtare shqiptare. Nuk arriti t'i mbronte të gjitha tokat që kërkonte, por bëri që Mali i Zi dhe Greqia të merrnin më pak nga ç'do të kishin marrë ndryshe. Pasardhësja e saj, Lidhja e Pejës (1897), u shtyp gjithashtu. Por ideja që shqiptarët, pavarësisht fesë dhe krahinës, kishin interes të përbashkët, nuk u shua. Tridhjetë e katër vjet më vonë, në Vlorë, ajo mori formën e një shteti.